Czyszczenie transformatorów i rozdzielni: dlaczego bez wody

Elektryk zakładowy widzi to co roku przy przeglądzie: szare izolatory, warstwa pyłu na szynach, osad na przegrodach. Dopóki jest sucho, nic się nie dzieje. Problem zaczyna się przy wilgotnym poranku albo po awarii wentylacji, kiedy zapylona powierzchnia zaczyna przewodzić i pojawia się ryzyko przeskoku. Czyszczenie takich urządzeń wodą odpada, chemia niewiele daje, a szmata nie wejdzie w połowę miejsc. Stąd wzięło się zastosowanie, o którym mowa poniżej.

Pył na izolatorach i skąd bierze się ryzyko przeskoku

Izolator ma jedno zadanie: nie przewodzić po powierzchni. Czysty i suchy radzi sobie znakomicie, natomiast pokryty warstwą pyłu przestaje być tak jednoznaczny. Kurz przemysłowy zawiera cząstki przewodzące i higroskopijne, więc gdy wilgotność powietrza rośnie, warstwa zbiera wodę i zaczyna prowadzić prąd po powierzchni.

W efekcie powstają prądy pełzające, a przy sprzyjających okolicznościach ścieżka upływu, po której dochodzi do przeskoku. Skutki bywają dotkliwe: wyłączenie zasilania fragmentu zakładu, uszkodzenie aparatu, czasem pożar w rozdzielnicy. Z punktu widzenia służb eksploatacji jest to ryzyko, które da się ograniczyć zwykłym utrzymaniem czystości.

Najgorsze warunki panują tam, gdzie pył ma szczególny charakter: w zakładach cementowych, gipsowych, przy obróbce kamienia, w zakładach paszowych, przy transporcie węgla. Tam warstwa narasta szybko i wiąże wilgoć wyjątkowo chętnie. Podobnie w rozdzielniach w pobliżu hal spawalniczych, gdzie na powierzchniach osadza się tłusty dym.

Dlaczego woda odpada, a chemia niewiele daje

Wody w rozdzielni nie używa się z oczywistych powodów, ale jest jeszcze druga część problemu: nawet po odstawieniu urządzenia mycie wodą wymagałoby suszenia i potwierdzenia pomiarami, że wilgoć nie została w szczelinach izolacji. Przy złożonym aparacie z przegrodami, izolatorami przepustowymi i szczelinami to zadanie karkołomne, więc nikt się go nie podejmuje.

Chemia ma inne ograniczenie. Preparaty rozpuszczają tłuszcz, natomiast pył mineralny związany wilgocią zdejmują słabo, a przy tym zostawiają na powierzchni film, który potem sam zbiera kurz. Do tego dochodzi ryzyko oddziaływania preparatu na materiały izolacyjne i lakiery ochronne, którego nikt nie chce sprawdzać eksperymentalnie na czynnej stacji.

Przedmuchiwanie sprężonym powietrzem, najczęstsza praktyka warsztatowa, przenosi pył głębiej w aparaturę zamiast go usuwać. Odkurzacz zbierze warstwę luźną, ale nie ruszy tej przyklejonej do powierzchni. Zostaje czyszczenie ręczne szmatą, żmudne i niekompletne, oraz metoda sucha strumieniowa, która dociera tam, gdzie palce nie sięgają.

Wyłączenie, dopuszczenie i nadzór: bez tego nie wchodzimy

Powiedzmy to jasno, bo w internecie krąży sporo bzdur na ten temat. Nie czyścimy urządzeń pod napięciem. Pracujemy na aparaturze odstawionej, wyłączonej, zabezpieczonej przed załączeniem i dopuszczonej do prac zgodnie z procedurą obowiązującą u danego eksploatującego. Nadzór ze strony służb elektroenergetycznych zakładu jest przy tym standardem, nie uprzejmością.

To, że medium czyszczące nie przewodzi prądu, nie zmienia zasad organizacji pracy przy urządzeniach elektroenergetycznych. Zmienia natomiast to, co dzieje się po zabiegu: nie ma wilgoci, nie ma pozostałości i nie trzeba suszyć urządzenia przed ponownym załączeniem. Dzięki temu czyszczenie mieści się w oknie planowanego odstawienia, zamiast je wydłużać.

Formalności ustalamy przed terminem: wykaz osób, uprawnienia, instruktaż, przepustki, wzór dokumentów dopuszczeniowych obowiązujący w zakładzie. Na obiektach energetyki zawodowej dochodzi zwykle własny reżim szkoleń. To zjada czas przy pierwszej wizycie, więc planujemy go z zapasem, zamiast tłumaczyć się potem z opóźnienia.

Co realnie czyścimy w stacji i w rozdzielnicy

Zakres ustalamy zawsze z osobą odpowiedzialną za eksploatację, bo to ona wie, co można otworzyć i do czego mamy dostęp. Poniżej elementy, które najczęściej trafiają na listę. Przy każdym z nich obowiązuje ta sama zasada: strumień prowadzimy przy nastawach dobranych do materiału, a elementy wrażliwe osłaniamy albo wyłączamy z zakresu.

Poza samą aparaturą sporo do zrobienia bywa w pomieszczeniu stacji. Kratki nawiewne zarośnięte pyłem, kanały wentylacyjne, kable i konstrukcje wsporcze pokryte warstwą, która przy każdym otwarciu drzwi unosi się i osiada z powrotem na aparatach. Wyczyszczenie samych pól przy zapylonym pomieszczeniu daje efekt na kilka miesięcy, więc zwykle proponujemy objąć zakresem całe wnętrze razem z instalacją chłodzenia.

Transformatory suche i olejowe traktujemy nieco inaczej. Przy suchym pracujemy na uzwojeniach i izolacji tylko w zakresie uzgodnionym ze służbami, bo to element wrażliwy i decyzja należy do eksploatującego. Przy olejowym zwykle mowa o kadzi, radiatorach, izolatorach przepustowych i osprzęcie, gdzie warstwa pyłu z olejem pogarsza dodatkowo odprowadzanie ciepła.

• Izolatory wsporcze i przepustowe, na których osadza się pył
• Mostki i szyny prądowe wraz z połączeniami skręcanymi
• Przegrody, obudowy i wnętrza pól rozdzielczych po ich otwarciu
• Kadź, radiatory i osprzęt transformatora po odstawieniu
• Szafy obwodów wtórnych, listwy zaciskowe i aparatura pomocnicza
• Wentylatory chłodzące, kanały i kratki nawiewne w pomieszczeniu stacji

Jak wpiąć zabieg w planowane odstawienie

Najlepiej działa układ, w którym czyszczenie ląduje w harmonogramie przeglądu razem z pomiarami i przeglądem aparatów. Wchodzimy wtedy jako pierwsi, po dopuszczeniu, i schodzimy przed ekipą wykonującą pomiary, która pracuje już na czystych powierzchniach. Wyniki pomiarów robią się przy tym bardziej miarodajne, bo warstwa zanieczyszczeń przestaje zaburzać obraz.

Jeżeli w twoim zakładzie zbliża się przegląd, warto rozmawiać o tym z wyprzedzeniem, bo terminy odstawień ustala się miesiącami. Zadzwoń pod 505 646 757, opisz obiekt i przewidywane okno, a powiemy, ile realnie zajmie zabieg. Przy okazji takiego wejścia robimy zwykle również czyszczenie maszyn i osprzętu w pomieszczeniach technicznych, skoro sprzęt i tak stoi na miejscu.

Nie każdy obiekt ma jednak komfort planowania z rocznym wyprzedzeniem. W mniejszych zakładach rozdzielnia bywa odstawiana raz na kilka lat, przy okazji poważniejszej awarii albo modernizacji. Wtedy trzeba zmieścić się w oknie, którego nikt nie wydłuży, i to zwykle rozstrzyga o zakresie: zamiast całej stacji robimy pola najbardziej zapylone i te, przy których termowizja pokazywała nagrzewające się połączenia.

Rosa na wychłodzonych elementach i inne pułapki

Metoda jest sucha, natomiast fizyki nie da się oszukać. Powierzchnia schłodzona strumieniem może przy dużej wilgotności powietrza zebrać na sobie skroploną parę, tak jak zimna butelka wyjęta z lodówki. Zjawisko mija po powrocie elementu do temperatury otoczenia, ale w rozdzielni nie ma miejsca na domysły, więc sprawdzamy stan powierzchni przed zakończeniem pracy.

W praktyce ogranicza się to prostymi środkami: pracą krótkimi seriami zamiast wyziębiania jednego miejsca, kontrolą wilgotności w pomieszczeniu, a przy potrzebie przedmuchaniem suchym powietrzem po zabiegu. W ogrzewanym budynku stacji problem praktycznie nie występuje. Na obiekcie otwartym w chłodne, wilgotne dni planujemy prace ostrożniej.

Druga pułapka dotyczy elementów kruchych. Stare izolatory porcelanowe z mikropęknięciami, spękane osłony z tworzywa, zwietrzałe lakiery ochronne. Takie rzeczy oceniamy przed rozpoczęciem razem z elektrykiem obiektu i w razie wątpliwości po prostu je omijamy. Lepiej zostawić fragment nieumyty niż wymieniać aparat.

Rozdzielnia po zwarciu albo po pożarze

To osobna kategoria zleceń i zwykle najbardziej pilna. Po wyładowaniu łukowym albo po pożarze w pomieszczeniu na wszystkich powierzchniach osiada drobna, tłusta sadza, która wchodzi w każdą szczelinę i jest przewodząca. Zostawiona na aparaturze zwiększa ryzyko kolejnej awarii, a przy udziale wilgoci powoduje także korozję styków.

Czyszczenie po pożarze aparatury elektrycznej wykonujemy na sucho, bo każda inna metoda oznaczałaby wprowadzenie wilgoci tam, gdzie jej być nie może. Kolejność jest zwykle taka: ocena, które elementy nadają się do dalszej eksploatacji, potem czyszczenie tego, co zostaje, na końcu pomiary i decyzja służb o załączeniu. Sami tej decyzji nie podejmujemy i nie udajemy, że możemy.

Uczciwie mówimy też o granicach. Aparat, w którym doszło do przepalenia albo do uszkodzenia izolacji, kwalifikuje się do wymiany bez względu na to, jak ładnie będzie wyglądał po czyszczeniu. Nasza rola kończy się na zdjęciu sadzy i na dokumentacji fotograficznej, która przydaje się przy rozliczeniu szkody z ubezpieczycielem.

Przy takich zdarzeniach liczy się czas reakcji. Sadza z pożaru zawiera związki agresywne wobec metali, więc im dłużej leży na stykach i na aparaturze, tym większa szansa, że do szkody popożarowej dołoży się korozja. Dlatego zgłoszenia po awariach traktujemy priorytetowo i staramy się wejść na obiekt zaraz po tym, jak służby dopuszczą pomieszczenie i pozwolą prowadzić w nim prace.